Memorandamu le ri ri na 7 wa tipheji.
XIVUTISO XA 1
A a ri hosi ya mfumo wa Gaza/U lwile ni Maputukezi/ U hoxile xandla eka ku hlanganisa Vatsonga-Machangana. vv 
U vula leswaku mfumo wa khale wa xihlawuhlawu a wu nga tsakeli tihosi leti a ti nga wu tirheli/seketeli/hlayisi milawu ya wona. vv 
Loko a vulavula hi tinhenha ta tihosi, u tala ku katsa ni vito ra hosi Nghunghunyana/U vula leswaku Nghunghunyana a a ri nhenha. vv 
Ku vuriwa leswaku u file/love hi kwalomu ka va 1907, ku nga ri hi lembe ra 1907. vv 
Ku nga twanani/ku vengana/ku nga rhandzani. vv 
Ku tshama va ri karhi va languta leswi munhu a nga le ku swi endleni/ku tshama va ri karhi va xiyaxiya swiendlo swa munhu . vv 
1.8.1 A hi swona. v A a ri ntukulu wa Muzila hikuva tata wa yena Nghunghunyana a a ri n'wana wa Muzila. vv 
Hi swona. v Ku vuriwa leswaku a a khomerile vuhosi. vv 
Mukamberiwa u fanele ku nyika mavonelo ya yena. A nga hlamula a ku "ina" kumbe "e-e," kambe u fanele ku seketela nhlamulo ya yena. Xikombiso: Ina, swi fanerile, hikuva leswi swi kombisa leswaku a va yimi na swona leswi nga endliwa hosi ya vona/va fundza hosi ya vona kutani swi ta tshama swi va tsundzuxa hilaha va yi rhandzeke hakona, KUMBE e-e, a swi fanelangi, hikuva nhlampfi a yi na xidyoho, i xakudya lexinene lexi hambi madokodela va vulaka leswaku xi aka miri/a swi vuli leswaku loko Nghunghunyana a dlayiwile hi ku dya nhlampfi, swi le rivaleni leswaku ni malandza ya yena ya ta fa loko yo dya nhlampfi, kumbexana nhlampfi leyi a nyikiweke yona a yo va ni chefu. Ku vula 'ina' kumbe 'e-e'; v Nseketelo. vv 
I ku khomiwa ka Nghunghunyana. v 
XIYENGE XA B: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
NKOKA WA MAHUNGU: NKATSAKANYO/NKOMISO WA NDZIMA WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI LANDZELAKA LETI MUDYONDZI A FANELEKE KU TI NGHENISA EKA NKATSAKANYO/NKOMISO.
Ku hela ka mfumo wa xihlawuhlawu. 
Ku ringanana ka Valungu ni Vantima. 
Ku va valungu va hangalasile no endla leswaku vantima va vengana. 
Ku va vanhu van'wana va sola mfumo lowuntshwa. 
Ku lemukisiwa ka lava va solaka mfumo hi ta ku tikeriwa loku ngi ku ri kona khale na nkoka wo va va hoxa xandla va pfuna mfumo. v(5 tin'wana na tin'wana). 
MAAVELO YA TIMARAKA
SWILAVEKO NA TINHLAMUSELO TINHLAMUSELO TA VUSWIKOTI TIMA-RAKA TIPHE-SENTE
Nkatsakanyo/nkomiso wu pfumala swihoxo; wa kongoma; wu kombisa leswaku mukamberiwa u twisisile na ku landzelela swilaveko hinkwaswo hi ndlela ya xiyimo xa le henhla, timhaka hinkwato ta nkoka ti tsariwile; wu na nandzelelano. Xa risuna no hlawuleka 9-10 90-100
Swilaveko swo tala leswi nga laha henhla swi landzeleriwile; nkatsakanyo/nkomiso a hi wa risuna ku fana na lowu nga laha henhla. Xa nkoka 8 80
Wa hlayeka kambe ku katsiwile na timhaka tin'wana leti nga riki ta nkoka; timhaka to talanyana ta nkoka na tona ti tsariwile. Xo saseka swinene 7 70
Nkatsakanyo/nkomiso wu na timhaka ta nkoka leti nga riki ehansi ka 50%; a wu nge fikeleli ku katsiwa eka xiyenge xa nkatsakanyo/nkomiso wo saseka swinene; ku na mahungu lama nga lavekiki lama onhaka vunene bya nkatsakanyo/nkomiso. Xo saseka 6 60
Ku na timhaka to karhi ta nkoka; ku na timhaka to tala leti nga lavekiki; a wu ndlariwanga kahle ngopfu; mavekelo ya timhaka ya hoxekile; wu le xikarhi. Xa le xikarhi 5 50
Nkatsakanyo/nkomiso wu hava nkhulukelano wa timhaka; wu longoloxela marito handle ka nandzelelano; timhaka to tala ta nkoka ku hava; ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa wa tikeriwa eka ku ringeta ku katsakanya/komisa. Xo ka xi nga nyawuli 4 40
Ku na vumbhoni byo komba leswaku ko va na ku twisisa kutsongo ka vutshila bya matsalelo ya nkatsakanyo/nkomiso; ku na swihoxo swa mahlamuselelo; timhaka to tala hi leti nga lavekiki; ku na timhakanyana ta nkoka leti nga riki hansi ka yin'we. Xo phyama 3 30
Ku na vumbhoni byo kombisa leswaku mukamberiwa u ringetile ku endla nkatsakanyo/nkomiso; a swi tikombi a ri na ku twisisa ka leswi lavekaka eka nkatsakanyo/nkomiso, hileswaku wa phewa. Xo phewa 2 20
Ku na vumbhoni byo komba leswaku mukamberiwa a nga twisisi swilaveko swa nkatsakanyo/nkomiso naswona nkatsakanyo/nkomiso wa kona wa huhula; wa xitshuriwa xo kopiwa kunene. Xo huhula 0-1 0-10
XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3.1
(a) Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka phephahungu rin'we ro karhi leri kumekaka laha tikweni. vv 
b Mhaka ya ku thoriwa ka Perreira, yi tivisiwile eka maphephahungu hinkwawo lama kumekaka laha tikweni. vv2
b Mitirho.v 1
b Mukamberiwa a nga endla xivulwa xin'wana ni xin'wana hi rito 'voni' lexi twalaka, kambe nhlamuselo ya xivulwa yi fanele ku hambana na leyi nga eka 3.1.6 kumi na 3.1.6.1 sola/delela. Xikombiso: Mafemani i bofu hikuva a nga voni. 
Ku tlangisa mali/xuma kumbe ku nyika xuma/mali mahala. vv 
Hlongorile. v 
XIVUTISO XA 3.2
Vito ra khampani leyi ri komba leswaku khampani i ya lava nga tekanangiki ntsena, naswona lava va nga ni xikongomelo xo teka ntsena. Leswi swi vula leswaku khampani a yi na mhaka na vanhu lava se va tekeke, lava va nga laviki ku teka ni vanhu va xisati hikuva vona a va teki, vo tekiwa kunene. vv 
2 Wa ku onga/ku koka rinoko ra vahlayi/ku endlela leswaku tikhasimende ti welawela hi ku va va titwa va ri va nkoka swinene, KUMBE [Ku kombisa vahlayi/tikhasimende leswaku khampani ya vona a yi na mhaka ngopfu na mali, kambe yi hisekela ku nyika vukorhokeri]. vKu fanele ku amukeriwa nhlamulo yin'wana na yin'wana yo yelana na leti nga laha henhla. 
Marito lama ya endla leswaku vahlayi na vona va va na vonele ra lava va navetisaka; va vona khampani leyi yi ri yona ntsena leyi nyikaka vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla. v 
I ku endlela leswaku tikhasimende/vahlayi va nga hlweri ku buka. v 
Hikuva mhaka leyikulu eka xinavetiso i vito ra nhlangano/khampani , hi rona leri kahlekahle ku navetisiwaka rona, kutani ri fanele ku vonaka swinene eka xinavetiso, KUMBE [Ku endlela leswaku vanhu va oloveriwa ku hlaya na ku kokeka mahlo hi marito na sayizi ya fonto]. v 
Nhlamulo yi nga va "ina" kumbe "e-e," mhakankulu i ku va mukamberiwa a seketela vonelo ra yena. Xikombiso: Ina, hikuva loko vo hluleka ku endla leswi va swi tshembiseke, va nga ha tlula na voko ra nawu tanihileswi va tiboheke eka xinavetiso lexi, KUMBE: [E-e, hikuva ko va ntsena ku koka rinoko ra vahlayi tanihileswi ku nga hava khampani na yin'we leyi lavaka ku lova mali; swi nga ha antswa va ku humesa riendzo rin'wana ematshan'weni ya ku ku tlherisela mali ya wena hinkwayo.] vv 
Ku endlela ku tlhontlha vahlayi leswaku loko vo hluleka ku tirhisa xipexali lexi, a va nge he kumi xin'wana xo fana na xona na siku na rin'we. v 
I ku koka rinoko ra vahlayi kumbe ku endlela leswaku vahlayi va welawela/ku phasa vahlayi hikwalaho ko navela leswi fanisiweke. v 
NTSENGO WA TIMARAKA: 70
